Tenonotzaliztli in tetta yc quinonotza, yc quizacalia in ipiltzin inic qualli, yectli yc monemitiz
Nopiltze, nocozque, noquetzale, otiyol,otitlacatl,otimotlalticpacquixtico, in itlalticpactzinco in Totecuiyo. Omitzmoyocolili,omitzmopiquili,omitzmotlacatilili in Ipalnemohuani, Dios. Auh in axcan achitzinca otihuallachix, otihualmozcali,otihualizcallohuac [...J yuhqimma titototzintli quin ye timotlachopinilia; ihquin otiman,otizcallohuac, otimozcalti, otimohuapauh yuhquimma quin ye tihualaquiza immocacallotzinco. [...] Intla huel timonemitiz,intla huel ticchihuaz inin nimitzilhuiya in ihquac tittaloz, mopampa tetl, quahuitl quitoctizque in aquin ahmo huel nemi, in ahmo quitlacamati in itta, in inan. Auh in axcan ye ixquich. Ye ninoquixtia.
Exhortación con que el padre así habla, así instruye a su hijo para que bien, rectamente viva
Hijo mío, mi collar, mi pluma preciosa, has venido a la vida, has nacido, has venido a salir de la tierra, en la tierra del Señor Nuestro.Y ahora, por breve tiempo, has venido a mirar, has venido a crecer, has venido a echar tallos [...] como si fueras un pajarito apenas puedes picotear;así te has presentado, has embarnecido, te has hecho grande, has crecido como si acabaras de salir de tu cascaroncito, como si te hubieras arropado con algo precioso.[..] Si bien has de vivir, si bien haces esto que te digo,cuando seas visto por ti, la piedra, el palo, se lo dirigirán a aquel que no bien viva, a aquel que no obedezca a su padre, a su madre.Yahora, ya es todo. Ya me retiro.
113

Las lenguas maternas asociadas a los pueblos indígenas se han considerado, durante mucho tiempo, dialectos, palabra usada básicamente con un sentido discriminatorio con el cual se pretende hacer creer que no son lenguas o idiomas, ni formas importantes de hablar en el país y son menospreciadas como se hace con las y los indígenas (cNDH, 2018). El legado lingüístico de estos pueblos no sólo incluye palabras, sino también los saberes que portan y comunican. En los huebuehtlabtolli o "antigua palabra" se encuentra, por ejemplo, una forma particular de aconsejar,pues representaban la expectativa de los ancestros con respecto al actuar de las generaciones posteriores. Los huehuehtlahtolli consistian en consejos que recomendaban un buen comportamiento y que le aseguraban un destino feliz a quien los siguiera; por el contrario, si la persona los ignoraba y mostraba insubordinación,su destino no sería muy grato.