Masma pichu ke jojokimar... (El origen de las mariposas y la chaquira)
Respuesta rápida
Página en lengua tohono o'odham (Cumarito, Sonora) con el mismo cuento de las mariposas y la chaquira; incluye código QR y enlace http://bit.ly/3ZhqdwD para escucharlo.
Solución — Página 64
Múltiples lenguajes. Libro de Educación Primaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
Explicación de la página
Enunciado: esta página presenta el mismo cuento de la página anterior ('El origen de las mariposas y la chaquira'), ahora en lengua tohono o'odham, versión de Cumarito, Sonora.
- El título en o'odham es 'Masma pichu ke jojokimar jekch masma mok koavikita'; corresponde a 'El origen de las mariposas y la chaquira' de la página anterior.
- El texto en o'odham relata los mismos hechos, párrafo por párrafo: hace mucho tiempo, l'itoi, con ayuda del coyote, tomó barro y moldeó a la gente y a los animales; primero creó a las mariposas dándoles alas para liberarlas; después modeló, pintó y decoró a los demás animales; al crear al hombre ya no tenía colores, así que unió con hilo el sobrante de barro pintado y lo adornó; así nacieron la chaquira (koavikita) de la vestimenta y las mariposas que alegran el planeta.
- El texto cierra con 'Masma aaka ke Tojono O'otam', equivalente a 'Así lo cuentan los Tohono O'otam'.
- La instrucción en español pide: escanear el código QR o consultar la página de internet (http://bit.ly/3ZhqdwD) para escuchar esta historia basada en un cuento tohono o'otam de tradición popular.
- Importancia: la página muestra que una misma historia puede vivir en dos lenguas y que las lenguas indígenas de México son escritas y leíbles.
Respuesta: es la versión en tohono o'odham del cuento 'El origen de las mariposas y la chaquira'; el lector puede comparar ambos textos y escuchar la historia con el código QR incluido.
Contenido de la página
Masma pichu ke jojokimar jekch masma mok koavikita
Versión Tohono O'otam (Cumarito, Sonora)
Mu'ich ke ajitak pia ka'ich ke l'itoi te-ke'e veenak, mi ueemt ke paan, pei ke piit shonova naatok cheoch jek uees jaicho toakam.
Veepek naato ke jojokimar maak a'an taktojim masma mok vatopi ami mok pi ap jemachkam chem pei.
Mitam ja naato kavor mas jaicho toakam. Veenok met i ai ke cheoch jujuk ke maasitak ma'i vi jekai mo pi mu'i s-keekach.
Mitam ke l'itoi shoosho jirokach piit sikork jekai met jem vi jekch si jeos ke cheoch.
Masma i naato ke masma mok koavikita ita jekach koton po pitch jekch jojokimar te-vookoich s-eejikach.
Masma aaka ke Tojono O'otam.
Instrucción en español: Escanea el código QR o consulta la página de internet para escuchar esta historia basada en un cuento tojono o'otam de tradición popular.
Enlace: http://bit.ly/3ZhqdwD
Ejemplos resueltos
¿Cómo se relaciona este texto en o'odham con el cuento de la página anterior?
- Ambos textos tienen el mismo número de párrafos y cuentan la misma historia. 2. El primer párrafo en o'odham habla de l'itoi que toma barro para modelar (equivalente a 'l'itoy... tomó barro y comenzó a moldear'). 3. El cierre 'Masma aaka ke Tojono O'otam' equivale a 'Así lo cuentan los Tohono O'otam'. Respuesta: es la traducción/versión en tohono o'odham del mismo cuento, y se puede leer comparando párrafo por párrafo con la versión en español.
Diagrama
flowchart LR\n A[Cuento tohono o'odham\nde tradición popular] --> B[Versión en español\n(página anterior)]\n A --> C[Versión en tohono o'odham\nCumarito, Sonora (esta página)]\n C --> D[Audio del cuento\nQR / bit.ly/3ZhqdwD]
Glosario (4)
- Tohono o'odham
- Lengua uto-azteca del pueblo tohono o'odham, que habita en el norte de Sonora (México) y en Arizona (Estados Unidos).
- Cumarito
- Comunidad tohono o'odham del municipio de Saric, en el norte de Sonora, México.
- L'itoi
- En la tradición o'odham, el Hermano Mayor, protagonista creador del cuento.
- Código QR
- Código de barras cuadrado que, al escanearse con un celular, abre una página; aquí lleva al audio del cuento.
Preguntas para practicar
¿Por qué el libro incluye la misma historia en español y en lengua tohono o'odham?
Para mostrar que en México conviven muchas lenguas y que cada una tiene valor y forma de escribirse. Leer la versión en o'odham ayuda a valorar la lengua y la cultura del pueblo tohono o'odham de Sonora, y escuchar el audio permite apreciar su pronunciación.
Temas y conceptos clave
Fuentes y referencias
- Audio del cuento en http://bit.ly/3ZhqdwD
- Versión tohono o'odham de Cumarito, Sonora, de tradición popular
Figuras de la página (3)



Preguntas que la gente también hace
¿Qué lengua hablan los tohono o'odham?
¿Dónde se habla tohono o'odham en México?
¿Por qué los libros de texto incluyen lenguas indígenas?
- • Haber leído la versión en español del cuento (página anterior)
- • Saber que en México se hablan muchas lenguas además del español
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 921 caracteres
Masma pichu ke jojokimar jekch masma mok koavikita
Versión Tojono O'otam (Cumarito, Sonora)
Mu'ich ke ajitak pia ka'ich ke I'itoi te-ke'e veenak, mi ueemt ke paan, pei ke piit shonoua naatok cheoch jek uees jaicho toakam.
Veepek naato ke jojokimar maak a'an taktojim masma mok uatopi ami mok pi ap jemachkam chem pei.
Mitam ja naato kauor mas jaicho toakam.Veenok met i ai ke cheoch jujuk ke maasitak ma'i ui jekai mo pi mu'i s-keekach.
jekai met jem ui jekch si jeos ke cheoch.
Masmai naato kemasma mok koauikita ita jekach koton po pitch jekch jojokimar te-uookoichs-eejikach.
Masma aaka ke Tojono O'otam.
Escanea el código QRo consulta la página de internet para escuchar esta historia basada en un cuento tojono o'otam de tradición popular.



Otros libros recomendados

Proyectos de Aula. Libro de Educación Primaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
363 págs.

Proyectos Comunitarios. Libro de Educación Primaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
363 págs.

Colección Nanahuatzin. Múltiples lenguajes. Libro de Educación Telesecundaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Colección Sk´asolil. Múltiples lenguajes. Libro de Educación Telesecundaria Grado 2° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Colección Ximhai. Múltiples lenguajes. Libro de Educación Telesecundaria Grado 1° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Proyectos Escolares. Libro de Educación Primaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
363 págs.

Un libro sin recetas, para la maestra y el maestro. Fase 4 Libro de Educación Primaria Grado 3°, 4° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
99 págs.

Nuestros saberes: Libro para alumnos, maestros y familia. Libro de Educación Primaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
259 págs.
