Ficha y soluciones asistidas por IA. Verifica las respuestas.
6.10 El tiempo verbal
Respuesta rápida
Los tres tiempos verbales del aymara son:
- Pasado (nayra pacha): pasado real y pasado mirativo-narrativo (-tayi)
- Presente (jichha pacha)
- Futuro (qhipa pacha)
Solución — Página 151
Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021
Lectura
Ajayu yuqallana sarnaqawipa (El camino del hijo de Ajayu)
Texto en aymara con el sufijo de pasado mirativo-narrativo -tayi resaltado:
Maya uruxa Ajayu yuqallaruwa iwijanaka uñjaniri tatapaxa khitatayna. Jupasti maya jisk'a anumpiwa saratayna. Yuqallaxa anupampiwa quqanaka, panqaranaka taypinaki anatxatayna. Janiwa uywanakatha amtasiwayxataynati. Ukch'äñkamawa maya jisk'a iwijapa maya jach'a ch'iyara anumpi niya manq'antayatayna. Ajayu yuqallaxa, uka uñjasina, uka anuru maya q'urawampiwa, q'ixtayasina, t'ijuyatayna.
Traducción aproximada al español:
Un día el padre del niño Ajayu, que criaba animales, había desaparecido. Él se había ido con un perrito. El niño había estado jugando con el perro entre piedras y matorrales. No había pensado en los animales. De repente, un perro negro grande casi se había lanzado a morder al perrito. Ajayu, al ver eso, tomó una piedra, la lanzó al perro y huyó.
Análisis del sufijo -tayi (pasado mirativo-narrativo):
El sufijo -tayi (escrito también -tayna en sus formas flexionadas) indica que el hablante relata hechos del pasado que no presenció directamente, sino que conoce por referencia o memoria narrativa. Es equivalente al «evidencial indirecto» en otras lenguas.
Ejemplos del texto:
- khitatayna = había desaparecido (3ª persona, pasado mirativo)
- saratayna = había ido
- anatxatayna = había jugado
- t'ijuyatayna = había huido
Diagrama 1
Los tres tiempos verbales del aymara (aruchirina pachapa)
mindmap
root(Tiempos verbales\naruchirina pachapa)
Pasado\nnayra pacha
Pasado real
Pasado mirativo-narrativo\n-tayi / -tayna
Presente\njichha pacha
Futuro\nqhipa pacha
Glosario
- nayra pacha: tiempo pasado (lit. «tiempo de antes»)
- jichha pacha: tiempo presente (lit. «tiempo de ahora»)
- qhipa pacha: tiempo futuro (lit. «tiempo de después»)
- aruchirina pachapa: los tiempos verbales
- -tayi / -tayna: sufijo de pasado mirativo-narrativo (evidencial indirecto)
- Ajayu: nombre propio; también significa «alma/espíritu» en aymara
- yuqalla: niño, hijo varón
- sarnaqawi: camino, recorrido, aventura
Preguntas que la gente también hace
¿Cuáles son los tiempos verbales en aymara?
¿Qué significa el sufijo -tayi en el idioma aymara?
¿Qué es el pasado mirativo-narrativo en aymara?
¿Cómo se dice 'tiempo pasado' en aymara?
¿Qué diferencia hay entre pasado real y pasado mirativo en aymara?
- • Conocer el alfabeto aymara unificado (secciones anteriores del manual)
- • Nociones básicas de morfología verbal (sufijos y raíces)
- • Ver secciones previas del capítulo 6 sobre flexión verbal
Otros libros recomendados

Cuadernillo de Comunicación 2. Segundo grado de Primaria · 2024
Elizabeth Rojas del Águila
100 págs.

Cuadernillo de Comunicación 2, segundo grado de Primaria · 2023
MINEDU
100 págs.
Kit de evaluación Salida Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, tercer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
20 págs.
Kit de evaluación Entrada 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Comunicación 4 : cuaderno de trabajo para cuarto grado de Educación Primaria 2019 · 2019
MINEDU
164 págs.
Kit de evaluación Proceso 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Kit de evaluación Entrada 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Kit de evaluación Proceso 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Recomendados

Cuadernillo de Comunicación 2. Segundo grado de Primaria · 2024
Elizabeth Rojas del Águila
100 páginas

Cuadernillo de Comunicación 2, segundo grado de Primaria · 2023
MINEDU
100 páginas
Kit de evaluación Salida Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, tercer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
20 páginas
Kit de evaluación Entrada 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas
Comunicación 4 : cuaderno de trabajo para cuarto grado de Educación Primaria 2019 · 2019
MINEDU
164 páginas
Kit de evaluación Proceso 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas
Kit de evaluación Entrada 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas
Kit de evaluación Proceso 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas