Tarpuy — Saberes de siembra según pisos ecológicos
Respuesta rápida
Actividad abierta: el estudiante registra en la tabla los cultivos de su comunidad y cómo se siembran según el piso ecológico local (hatun tarpuy / chuchinpi / urqupi).
Solución — Página 140
Llaqtanchikpa kawsayninkuna - Chanka : saberes de los pueblos - Comunicación y Ciencia y Tecnología quechua, variante Chanca · 2021
Lectura
Hatun tarpuy (Gran siembra): Se realiza cuando la lluvia está por llegar. Con las lluvias anteriores la vida/cosecha comienza a brotar bien; en estas tierras se siembra siguiendo la costumbre. Con lluvias constantes, la tierra sembrada produce abundante pasto. Para que la cosecha prospere debe haber buena temporada de lluvias; si viene sequía, la cosecha no se salvará.
Chuchinpi (Zona cálida/valle): En estas tierras cálidas existe saber de siembra. Se siembra cuando comienzan las primeras lluvias; así, con buena lluvia, se cuida bien la vida/cosecha. Si en la zona cálida no hay buenas lluvias, la cosecha «vuelve a la tierra» (se pierde).
Urqupi (Sierra/montaña alta): En estas tierras de altura todo crece. Los cultivos principales son: papa, ulluku (olluco), maswa, uqa (oca), hawas (habas), hawina, maka (maca), kiwna (kiwicha) y otros. Aunque falte lluvia, aquí la cosecha sobrevive gracias al frío y a la neblina/llovizna.
Preguntas abiertas
Actividad comunitaria: «Aylluykipa, llaqtaykipi ima hina tarpusqanta willarikamuy» — Cuenta cómo se siembra en tu familia y en tu pueblo.
Tabla a completar:
| Kawsaykuna (Cultivos) | Ima hina tarpuynin (Cómo se siembran) |
|---|---|
| (el estudiante completa) | (el estudiante completa) |
| ... | ... |
| ... | ... |
Glosario
- tarpuy: siembra, acto de sembrar
- kawsay: vida, cosecha, sustento
- hatun: grande, gran
- chuchin: zona cálida, valle bajo
- urqu: cerro, montaña, sierra alta
- allpa: tierra, suelo
- para: lluvia
- rupay: sol intenso, sequía/calor
- ulluku: olluco (Ullucus tuberosus)
- maswa: mashua (Tropaeolum tuberosum)
- uqa: oca (Oxalis tuberosa)
- hawas: habas (Vicia faba)
- maka: maca (Lepidium meyenii)
- kiwna: kiwicha/quinua (Amaranthus caudatus / Chenopodium quinoa)
- chiripa: frío
- puyupa yakuchan: llovizna/neblina que humedece
Preguntas que la gente también hace
¿Qué es el hatun tarpuy y cuándo se realiza?
¿Cómo influye la lluvia en la siembra según los saberes quechuas?
¿Qué cultivos crecen en el urqu (sierra alta) según la tradición Chanka?
¿Cuál es la diferencia entre la siembra en chuchin y en urqu?
¿Qué significa kawsay en el contexto agrícola quechua?
- • Conocimiento básico de quechua variante Chanka
- • Noción de pisos ecológicos andinos (costa, valle, sierra)
- • Ver páginas anteriores del libro sobre saberes de la comunidad
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 1180 caracteres
Hatun tarpuy; kaytaqa para yaqa chayamuptinñam tarpuna,chaymi chay ñawpaq parakunawan sumaqta kawsayqa paqarimuyta qallarimunqa; kay ukupiqa tukuy kawsaytam atisqanchikmanhina tarpukunanchik; chaynallataqmi parawan kuska tarpusqa allpapiqa nisyutam qurapas wiñamun;chaynallataqmi allin kawsay qispinanpaqa, allin paray wata kanan, manachayqa rupay aparuptinmi mana kawsayqa allintachu qispinqa.
Chuchinpi; kaypiqa chay quñipi tarikuq allpakunapi tarpuy yachaymi; chaymi kay allpapiqa chay ñawpaq para qallariytaña tarpuna, chaynapi parawan allinta kawsay uywachikunanpaq; chuchinpi tarpusqapi mana allin para kaptinqa, chayllam kawsayqa allpaman kutiriramun.
Urqupi; kaypi tarikuq allpakunapiqa imallapas wiñanqam,kaypi tarikuq allpapiqa astawanqa papa, ulluku, maswa,uqa, hawas, hawina, maka,kiwna imakunapas wiñanku;mana allin para kaptinpas, kaypi tarpusqa kawsayqa chay chiripa, pacha puyupa yakuchanwanmi imahinallapas winanpuni.
Aylluykipa, llaqtaykipi ima hina tarpusqanta willarikamuy.
| Kawsaykuna | Ima hina tarpuynin |
138
Otros libros recomendados

Mi mantita linda. Cuento No. 3 · 2009
MINEDU
8 págs.

El Muqui. Cuento No. 11 · 2009
MINEDU
10 págs.

Nunash, la bella durmiente. Cuento No. 12 · 2009
MINEDU
10 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
