Allpa tikapaqpaq hurquy, Tika hurquy, Wasipaq pampachay — Saberes de construcción con adobe en quechua Chanca
Respuesta rápida
Página de contenido expositivo. No hay ejercicios con respuesta única. Ver solution_md para resumen completo del proceso de construcción con adobe.
Solución — Página 89
Llaqtanchikpa kawsayninkuna - Chanka : saberes de los pueblos - Comunicación y Ciencia y Tecnología quechua, variante Chanca · 2021
Lectura
Allpa tikapaqpaq hurquy (Extracción de tierra para adobe)
Se consulta a los ancianos y expertos para encontrar la tierra adecuada. Una vez hallada, se extrae la cantidad necesaria mezclándola con piedras y arena, se humedece y se deja fermentar 2-3 días hasta que la tierra se ablande bien.
Tika hurquy (Elaboración de adobes)
Proceso paso a paso:
- Nivelar y limpiar el terreno, retirar las piedras.
- Mezclar la tierra húmeda; personas y animales la pisan para amasarla.
- Tras el pisado, esparcir paja/ichu encima y seguir pisando, volteando varias veces (tupachiy).
- Cubrir el adobe (mitu) con paja durante 2-3 noches para que fermente; el mitu se esponjará.
- Pisar el mitu fermentado gradualmente en hileras (wachu wachupi).
- Cada 3 días, por las mañanas, voltear los adobes hasta que estén bien secos.
- Tika huñuy: Apilar los adobes en el terreno formando montones ordenados.
Wasipaq pampachay (Preparación del terreno para la casa)
- Ofrecer a la Pachamama lo que desea antes de iniciar la obra.
- Consultar con el maestro constructor y marcar dónde irán cocina, dormitorio y despensa.
- Cavar la zanja de cimentación (yarqata aspina).
Glosario
- tika: adobe, ladrillo de tierra cruda.
- mitu: masa de tierra pisada y fermentada lista para moldear.
- ichu/ischu: paja brava andina usada como fibra aglutinante.
- tupachiy: unir/emparejar la masa durante el pisado.
- wachu: hilera o surco.
- Pachamama: Madre Tierra, divinidad andina a quien se hacen ofrendas antes de construir.
- wasipaq pampachay: nivelación y preparación del terreno para la casa.
- yarqata aspina: cavar la zanja de cimentación.
Preguntas que la gente también hace
¿Cuáles son los pasos para elaborar adobes según el saber quechua Chanca?
¿Qué rol tiene la Pachamama en la construcción de una casa andina?
¿Para qué se mezcla ichu/paja en la tierra al hacer adobes?
¿Cuánto tiempo debe fermentar el mitu antes de moldear los adobes?
¿Qué significa 'tika huñuy' en el proceso de construcción?
- • Conocimiento básico del quechua variante Chanca.
- • Noción general de técnicas de construcción con tierra cruda.
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 1638 caracteres
Allpa tikapaqpaq hurquy; kaypaqmi ñawpa runakunata tapukuspa paykunawan sumaqta haywakuyta rurananku hinaspam allpata chay yachaqkunawan maskanku; paykunam willakun ima hina allpam allin tika ruranapaq kasqanta; chay allpata tarirquspam allpataqa hayka tikapaq munasqatahina hurquna; chaypim sumaqta ruminta, qanranta pallananku hinaspam huklawllapi sumaqta ñutuspanku pampallata churananku. Chaytam yakuwan chulluchinanku hinaspam iskay kimsa punchaw sumaqta nuqnunan; chaypim allpaqa anchata paskakunqa.
Tika hurquy; kaypaqmi kaykunataraq rurananku:
Nawpaqtaqa sumaqta pampata pampachanan, rumikunata pallananku; chaypim tikataqa hurqunqaku.
Tika ruray qallarinapaqa chay allpa nuyusqatam sumaqta tikrana hinaspam runawan, uywawan sarunanku.
Sumaq sarusqa kaptinñam chay chakisqa ischuta/ichuta taspinku hinaspankum saruspanku, sapa kuti tikranku; chaytam sumaqta tupachinanku.
Tupasqa mitutam ischuwan/ichuwan qataspa iskay kimsa tuta sumaqta puñuchinanku; chaypim mituqa supayta llinkiyanqa.
Puñusqa mitutam kaqmanta sarupaspa as asmanta tikarapi tikata chustinku, chaytam wachu wachupiruranku.
Sumaqta paskaykuptinñam sapa kimsa punchaw tutamantankuna tikataqa tikrana, alli allin chakinankama.
Tika huñuy; kaypim tikataqa sumaqta llaqllana hinaspam chay pampapi achka huñuykunata pirqana.
Wasipaq pampachay; maypim wasi ruranapaq allpa patampim sumaqta haywakuyta rurana, chaypim mama pachaman munasqanta churapuna hinaspañam wasiruraq yachaqwan qawachikuspa sumaqta pampachana; chayta tukurquspanmi maypim yanuna, puñuna, kawsay waqaychana kuchukunata churaspa suñana;chaynintakamam ukumanta pirqanapaq yarqata aspina.
87
Otros libros recomendados

Mi mantita linda. Cuento No. 3 · 2009
MINEDU
8 págs.

El Muqui. Cuento No. 11 · 2009
MINEDU
10 págs.

Nunash, la bella durmiente. Cuento No. 12 · 2009
MINEDU
10 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
