Yupaykuna (Números) — Vocabulario de números en quechua sureño
Respuesta rápida
Numerales básicos quechua sureño: huk(1), iskay(2), kimsa(3), tawa(4), pichqa(5), suqta(6), qanchis(7), pusaq(8), isqun(9), chunka(10), pachak(100), waranqa(1,000), hunu(1'000,000). Sistema compositivo decimal con sufijo -niyuq/-yuq para indicar adición.
Solución — Página 101
Yachachinapaq simikuna - Urin Qichwa : vocabulario pedagógico quechua sureño · 2021
Lectura
Esta página corresponde a la sección 3.1.8 Yupaykuna (Números) del vocabulario pedagógico del quechua sureño. Yupaykuna significa literalmente 'los que se cuentan' o 'los números' en quechua.
El sistema numérico quechua es decimal y compositivo: los números mayores se forman combinando las unidades básicas mediante yuxtaposición y el sufijo -niyuq (que tiene) o -yuq.
Lógica del sistema:
- Unidades básicas (1–9): huk, iskay, kimsa, tawa, pichqa, suqta, qanchis, pusaq, isqun
- chunka = 10 (decena base)
- 11 = chunka hukniyuq (diez que tiene uno)
- 23 = iskay chunka kimsayuq (dos-diez que tiene tres)
- pachak = 100 (centena base)
- waranqa = 1,000 (millar base)
- hunu = 1'000,000 (millón base)
Para números compuestos mayores se sigue el patrón: [unidad mayor] + [unidad menor] + [unidad aún menor], p. ej.:
- 7,777 = qanchis waranqa, qanchis pachak qanchis chunka qanchisniyuq
- 666,666 = suqta pachak suqta chunka suqtayuq waranqa, suqta pachak suqta chunka suqtayuq
Glosario
Unidades básicas:
- huk = 1
- iskay = 2
- kimsa = 3
- tawa = 4
- pichqa = 5
- suqta = 6
- qanchis = 7
- pusaq = 8
- isqun = 9
- chunka = 10
Decenas compuestas:
- chunka hukniyuq = 11
- chunka iskayniyuq = 12
- iskay chunka kimsayuq = 23
- tawa chunka pichqayuq = 45
- suqta chunka qanchisniyuq = 67
- pusaq chunka pusaqniyuq = 88
- isqun chunka isqunniyuq = 99
Centenas:
- pachak = 100
- pachak hukniyuq = 101
- pachak chunka hukniyuq = 111
- kimsa pachak = 300
- tawa pachak tawa chunka tawayuq = 444
- isqun pachak isqun chunka pusaqniyuq = 998
Millares:
- waranqa = 1,000
- waranqa chunka iskayniyuq = 1,012
- qanchis waranqa, qanchis pachak qanchis chunka qanchisniyuq = 7,777
- isqun waranqa, isqun pachak isqun chunka isqunniyuq = 9,999
- suqta pachak suqta chunka suqtayuq waranqa, suqta pachak suqta chunka suqtayuq = 666,666
Millones:
- (huk) hunu = 1'000,000
- iskay hunu, kimsa pachak tawa chunka pichqayuq waranqa, suqta pachak qanchis chunka pusaqniyuq = 2'345,678
Preguntas que la gente también hace
¿Cómo se dice el número 45 en quechua sureño?
¿Cuál es la lógica del sistema numérico del quechua sureño?
¿Qué significa yupaykuna en quechua?
¿Cómo se forman los números compuestos en quechua sureño?
¿Cuántas palabras base necesito para contar en quechua sureño?
- • Conocimiento básico de fonología del quechua sureño
- • Ver secciones previas del capítulo 3.1 sobre campos semánticos
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 2360 caracteres
装福染
Palabras por campos semánticos del quechua sureño Usadas en el área de Personal social y Ciencia y tecnologia
3.1.8 Yupaykuna (Números)
| huk | H | ||
| iskay | 2 | 1 | |
| kimsa | 3 | K | |
| tawa | 4 | T | |
| pichqa | 5 | P | |
| suqta | 6 | S | |
| qanchis | 7 | Q | |
| pusaq | 8 | ||
| isqun | 9 | ||
| chunka | 10 | CH | |
| chunka hukniyuq | 11 | ||
| chunka iskayniyuq | 12 | ||
| iskay chunka kimsayuq | 23 | ||
| tawa chunka pichqayuq | 45 | T | |
| suqta chunka qanchisniyuq | 67 | ||
| pusaq chunka pusaqniyuq | 88 | ||
| pachak | 100 | ||
| pachak hukniyuq | 101 | ||
| pachak chunka hukniyuq | 111 | kimsa pachak | |
| tawa pachak tawa chunka tawayuq | 444 | ||
| isqun pachak isqun chunka pusaqniyuq | 998 | ||
| waranqa | 1,000 | W | waranqa chunka iskayniyuq |
| qanchis waranqa, qanchis pachak qanchis chunka qanchisniyuq | 7,777 | ||
| isqun waranqa, isqun pachak isqun chunka isqunniyuq | 9,999 | ||
| suqta pachak suqta chunka suqtayuq waranqa, suqta pachak suqta chunka suqtayuq | 666,666 | ||
| (huk) hunu | 1'000,000 | H | iskay hunu, kimsa pachak tawa chunka pichqayuq waranqa, suqta pachak qanchis chunka pusaqniyuq |
Parte I - Quechua sureño
99
Otros libros recomendados

Yatichaña aru pirwa = Vocabulario pedagógico aimara · 2021
MINEDU
164 págs.

Ñantsipe Ayoyetajeri Ashaninka = Vocabulario pedagógico Ashaninka · 2021
MINEDU
164 págs.

Yachakuqkunapa Simi Qullqa. Ayakuchu Chanka Qichwa simipi · 2014
MINEDU
264 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
