Pikantikuna chaymantam mama saramanta mikuykuna (Picantes y comidas de maíz)
Respuesta rápida
Página de contenido informativo. No hay ejercicios con respuesta única. Ver solution_md para resúmenes de cada saber culinario y glosario de términos quechuas.
Solución — Página 100
Llaqtanchikpa kawsayninkuna - Chanka : saberes de los pueblos - Comunicación y Ciencia y Tecnología quechua, variante Chanca · 2021
Lectura
Kantaqmi huk kawsaymanta pikantikuna — Se cantan/narran algunos saberes de picantes; son para preparar juntos como familia (ayllu).
Ataqu pikanti (Picante de yuyo/ataqu)
Este plato se elabora con las hojas tiernas de la planta ataqu recién brotadas. Se lavan bien, se escurren y se cuecen en agua con sal; luego se exprimen y pican finamente. Se mezclan con ají molido, cebolla sofrita y achiote. Se sirve acompañado de papa. Este picante genera mucho calor corporal y da energía.
Hawas pikanti (Picante de habas)
Se prepara con habas tiernas desgranadas. Se vierten poco a poco en agua hirviendo y se mueven en cada hervor; luego se agregan bastantes habas tiernas molidas y leche fresca; la mezcla se va espesando sola. Al final se añade un poco de ñuqñu (leche de vaca) para dar consistencia. Para los que viven en las alturas se agrega una hierba aromática especial (wakatay).
Mama saramanta mikuykuna (Comidas de maíz)
El maíz (mama sara) está presente en todas las fiestas de las familias y comunidades; alimenta a todos durante todo el año. Desde la choclo (chuqllo) hasta el maíz seco, todo se aprovecha. En todas las comunidades se encuentran estos saberes y se pueden obtener muchas variedades para distintos usos:
Mutipaq (para mote): qillu sara (maíz amarillo), urkillu sara, sintu sara, kumun sara.
Kamchapaq / hamkapaq (para cancha/tostado): uqi sara (maíz gris), chullpi sara, paru sara, istakilla sara.
Aqapaq (para aqo/chicha): pillpi sara, pukaykuq sara (maíz rojo), qusñi sara, yana sara (maíz negro).
Hampipaq (medicinal): taqi sara, aya sara, ataw sara.
Las familias y comunidades preparan juntas todas estas comidas.
Glosario
- pikanti: picante, guiso picante.
- ataqu: planta silvestre comestible (yuyo/ataqu), Amaranthus sp.
- hawas: habas (Vicia faba).
- mama sara: maíz, literalmente 'madre maíz'.
- ayllu: familia extensa, comunidad.
- muti: mote, maíz cocido en agua.
- kamcha / hamka: cancha, maíz tostado.
- aqa: chicha, bebida fermentada de maíz.
- hampi: medicina, remedio.
- wakatay: hierba aromática andina (Tagetes minuta).
- chuqllo: choclo, maíz fresco en mazorca.
- ñuqñu: leche materna / leche de vaca (según contexto).
Preguntas que la gente también hace
¿Cuáles son los tipos de maíz según su uso en la cultura Chanka?
¿Cómo se prepara el ataqu pikanti en quechua variante Chanca?
¿Qué es el mama sara y por qué es importante para los pueblos andinos?
¿Qué plantas nativas usa la gastronomía Chanka?
¿Qué significa la palabra ayllu en el contexto de la preparación de alimentos?
- • Conocimiento básico de quechua variante Chanca
- • Noción de vocabulario culinario andino
- • Ver páginas anteriores sobre saberes del pueblo Chanka
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 1663 caracteres
Kantaqmi huk kawsaymanta pikantikuna; chaytaqa ayllu mikunallanpaqmi yanuna, chaykunam:
Ataqu pikanti; kay mikuyqa chay llullu qura rikurimuypim rurakun; chaypaqmi ataqupa rapinta achka achkata pallarquna hinaspam sumaqta maqllirquspa tuqrayuq yakupi waykurquna; chayarquptinmi qapirquspa kurparquna hinaspañam miskinanta ahuswan, siwullawan tiqtirachina;chaymanmi kamaykuna ñutu chayasqa llapisqa papantinta.Chaytaqa uchu kutantinta, hamkawanmi/kamchawanmi mikuna. Kay pikantiqa anchatam hapikun, kallpata qukun.
Hawas pikanti; kaytaqa llullu tipqasqa hawaswanmirurana;chaypaqmi achkata hawasta tipqana. Chaymantam timpuchkaq yakuman hapta haptayllata sapa timpumuptin hawasta kamana; chayarquptinmi achka llapisqa llullu miskipawan chapuna; chay chapuchkaptinmi miskipaqa aysarikunqaraq; chaymantam as niraq ñukñuta hichaykuspa timpuchaykachina. Urqunapaqmi achka ikasqa wakatay asnapata churaykuna.
Mama saramanta mikuykuna; kay kawsayqa tukuy ima ayllupa, llaqtapa rayminpim tarikun; paywanmi mikunataqa achkayachina, paymi kuyaqman saksayninta aypachin. Mama saraqa tukuy wata, unay pacham runataqa uywan; chaymi payqa chuqllunmanta, kañanmanta pacha mikuchiwanchik;chakirquptinmi waqaychakuspa tukuy imapi ruraspa mikunchik.Tukuy llaqtakunapim kay kawsayqa tarikun; chaypim tukuy niraqta tarisun; paymi kanqa mutipaq, hamkapaq/kamchapaq, aqapaq, rantipakunapaq ima; paymi:
o Mutipaq: qillu sara, urkillu sara, sintu sara, kumun sara.
/kamchapaq: uqi sara, chullpi sara, paru sara, istakilla sara.
O Aqapaq:pillpi sara,pukaykuq sara, qusñi sara,yana sara.
O Hampipaq:taqi sara, aya sara, ataw sara.
Paymantam kay mikunakunata ayllukunaqa yanunku.
98
Otros libros recomendados

Mi mantita linda. Cuento No. 3 · 2009
MINEDU
8 págs.

El Muqui. Cuento No. 11 · 2009
MINEDU
10 págs.

Nunash, la bella durmiente. Cuento No. 12 · 2009
MINEDU
10 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
