Ficha y soluciones asistidas por IA. Verifica las respuestas.
Wayru papa Imilla papawan (willakuy)
Respuesta rápida
Pg. 28 es narrativa pura (willakuy). No hay ejercicios con respuestas numéricas. Ver resumen en solution_md.
Solución — Página 28
Llaqtanchikpa kawsayninkuna - Chanka : saberes de los pueblos - Comunicación y Ciencia y Tecnología quechua, variante Chanca · 2021
Lectura
Sección 1 — Continuación del relato anterior
Texto quechua (fragmento inicial):
wiñamusqa, kusikuymantataqsi taytakuchaqa sumaqta uywasqa, hallmasqa kutipasqa ima.
Resumen en español: Las papas crecieron hermosas; cuando llegó la época de madurar empezaron a ponerse amarillas. El padre (taytakucha) las cosechó junto con su propio padre, y al oler su fragancia la compartió con toda la comunidad diciendo: «Críenlos también». Todos recibieron la papa con alegría. Desde entonces la gente de ese ayllu siembra papa cada año y así continúan viviendo felices.
Sección 2 — Wayru papa Imilla papawan (willakuy / cuento)
Título traducido: «La papa Wayru con la papa Imilla» (relato/cuento)
Texto quechua completo:
Nawpa pachapis huk ayllu kasqa, chay ayllupis sumaqta papata tarpuqku, qayllas chaypi tiyaqkunaqa papa tarpuqkamas kasqaku.
Chay llaqtapiqa huk watas llaqta kamachikuqta pina piña runata akllasqaku, kay kamachiqqa kusatas lliwtapas qawaq, manas awqanakuypas, nitaq chiqninakuypas kasqachu. Kay kamachiqqa papa chakrakunapa ichpanpis tiyasqa, papa puqurimuptinqa suwapas hamuspa papata suwakunman nispas uyan uyanlla puñuqpas.
Huk tutas, chawpi tuta, sipaskunahina rimayta hallaykusqaku. Kamachiqqa chayqa suwapunim nispas uyapayan, wasin punkuchamantas qawan, ichaqa manas imatapas rikunchu. Qawariptinqa upallaykunsi, puñuq kutiykuptinqa kaqmantas rimapakunku.
Resumen en español:
En tiempos pasados había un ayllu (comunidad) donde todos sembraban papa muy bien. Un año eligieron como autoridad (kamachiq) a un hombre muy estricto que vigilaba todo con justicia, sin conflictos ni odios. Este kamachiq se quedaba entre los cultivos de papa; cuando las papas maduraban temía que vinieran ladrones y dormitaba con un ojo abierto.
Una noche, a medianoche, escucharon voces como de jóvenes. El kamachiq pensó «son los ladrones» y miró hacia la puerta de su casa, pero no vio nada. Cuando miraba, las voces callaban; cuando volvía a dormitar, hablaban de nuevo.
Glosario de términos clave:
- willakuy: cuento, relato oral tradicional
- ayllu: comunidad, unidad social andina
- kamachiq / kamachikuq: autoridad, líder comunitario
- wayru papa: variedad de papa andina (papa wayro)
- imilla papa: variedad de papa andina (papa imilla)
- taytakucha: padre, término respetuoso
- chakra: chacra, campo de cultivo
- suwa: ladrón
- chawpi tuta: medianoche
- sipas: joven mujer
Glosario
- willakuy: cuento / relato oral tradicional quechua.
- ayllu: comunidad andina organizada por lazos de reciprocidad.
- kamachiq: autoridad o líder comunitario elegido.
- wayru papa: variedad nativa de papa andina.
- imilla papa: otra variedad nativa de papa andina.
- chakra: campo de cultivo, chacra.
- suwa: ladrón (en quechua Chanka).
- taytakucha: padre / anciano respetado.
Preguntas que la gente también hace
¿Qué es un willakuy en la tradición oral quechua?
¿Qué variedades nativas de papa se mencionan en el relato?
¿Qué valores comunitarios andinos expresa el cuento del kamachiq?
¿Por qué el kamachiq dormía en la chakra durante la cosecha de papa?
¿Qué significa el ayllu en la cultura andina?
- • Conocimiento básico de vocabulario quechua Chanka
- • Comprensión del concepto de ayllu y organización comunitaria andina
- • Ver páginas anteriores: inicio del relato sobre el padre y las papas
Otros libros recomendados

Cuadernillo de Comunicación 2. Segundo grado de Primaria · 2024
Elizabeth Rojas del Águila
100 págs.

Cuadernillo de Comunicación 2, segundo grado de Primaria · 2023
MINEDU
100 págs.
Kit de evaluación Salida Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, tercer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
20 págs.
Kit de evaluación Entrada 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Comunicación 4 : cuaderno de trabajo para cuarto grado de Educación Primaria 2019 · 2019
MINEDU
164 págs.
Kit de evaluación Proceso 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Kit de evaluación Entrada 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Kit de evaluación Proceso 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 págs.
Recomendados

Cuadernillo de Comunicación 2. Segundo grado de Primaria · 2024
Elizabeth Rojas del Águila
100 páginas

Cuadernillo de Comunicación 2, segundo grado de Primaria · 2023
MINEDU
100 páginas
Kit de evaluación Salida Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, tercer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
20 páginas
Kit de evaluación Entrada 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas
Comunicación 4 : cuaderno de trabajo para cuarto grado de Educación Primaria 2019 · 2019
MINEDU
164 páginas
Kit de evaluación Proceso 2 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas
Kit de evaluación Entrada 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, primer trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas
Kit de evaluación Proceso 1 Demostrando lo que aprendimos : Comunicación, segundo trimestre, Cuarto grado - Primaria · 2019
MINEDU
16 páginas