Relato del Asinrayuq — espíritu protector de la papa

Lectura

Relato del Asinrayuq (Quechua Chanka — saberes de los pueblos)

Huk punchawsi asinrayuqa runankunata qayaspa nin: yaw qamkuna puñunaykichikkama wakin runakunaqa munayta tutan tutan papa chakrapi takispa sumaqta qachwanku, manam ñuqatapas qayariwankuchu. Kunanmi qamkuna kunan tuta rinkichik chawpi tutata hinaspam lliwta maqamunkichik, maqaspam wischunkichik, nispas kamachin.

Chay tutas asinrayuqpa runankunaqa huñunakuspanku, paykunapas takistin papa chakraman rinku, aswanta asuykuptinkuqa aswansi papa chakrapi runakunaqa takinku, chaywansi runakunaqa piñakunku hinaspas maqanankupaq asuykunku. Asuykuptinkuqa llapa runas chakra chawpikunapi takistin tusuchkanku, asinrayuqpa runankunaqa asuykuspas yanqamanta panayta/panyayta qallaykusqaku, paykunapas kutipakunsi, kuskamantas pananakusqaku/maqanakusqaku, chaynapis aryasqaku.

Paqarinmanñataq asinrayuqman willaq rinku panaspam/maqaspam aryapamuniku, nispa, maymantaq ayqikurqakuri niptinsi, urqu qipamanmi ayqikunku nispas willanku. Asinrayuqqa allinmi chaytam munarqaku, sapa tuta mana puñuchiwanchikpaschu, nispansi asikuq hinaspas nin: chay maqanakamusqaykichik muhukunata riychik, imallanpas qiparqamuychik icha yachachwan pikuna kasqanta nispas kachan runankunata, chay chakra patakunaman chayaruspanku qatipaptinkuqa tukuy niraq papakunallas qaqchi qaqchi, wischu wischu kachkasqa hinaptinsi huñuspanku asinrayuqman apamunku, manas asinrayuqqa qawarisqapaschu.

Chay watas asinrayuqqa sapa watahina achcka papata tarpusqa, ichaqa manas rurusqachu imaniraqtapas, manas mikunanpaqpas kasqachu, chaynapis asinrayuqqa altu misayuqman tapukuq risqa, chaypi altu misayuqqa papapa animanta qayachispa rimachisqa, chaypis papaqa...

Glosario

• Asinrayuq: ser espiritual andino, dueño o protector del campo de papas; literalmente 'el que tiene risa/alegría'
• Papa chakra: campo de papa, parcela de cultivo de papa
• Altu misayuq: curandero/chamán andino de alto rango que puede comunicarse con espíritus y deidades
• Chawpi tuta: media noche
• Takiy: bailar/zapatear (aquí en sentido ritual de pisar la tierra)
• Qachway: pisotear, trillar
• Muhu: semilla
• Aryay: pelear, enfrentarse
• Panayta/panyayta: escapar, huir lateralmente
• Misayuq: el que tiene mesa ritual, poseedor de poderes curativos y espirituales