Hamkay, kamchay, kutay ima — Preparación tradicional de kawsay (granos andinos)
Respuesta rápida
Página de contenido sin ejercicios. Describe 4 procesos: 1) hamkay/kamchay (tostado de granos), 2) kutay (molienda), 3) pituy (cernido), 4) sanku mikuy (preparación de mazamorra tostada). No hay respuestas que calcular.
Solución — Página 151
Llaqtanchikpa kawsayninkuna - Chanka : saberes de los pueblos - Comunicación y Ciencia y Tecnología quechua, variante Chanca · 2021
Lectura
Contexto: Esta página pertenece al mes de Ayamarka, donde se preparan kawsay (alimentos) renovados usando técnicas ancestrales andinas.
Mama sara, kiwicha, hawas, rihu, siwara hamkay/kamchay
Para el ayllupa y llaqtapa kawsay (alimento de la familia y comunidad), se seleccionan cuidadosamente los granos para tostarlos. Se usan:
- Paru yuraq sara — maíz blanco seco, bien maduro
- Hawas (habas), rihu (quinua), kiwicha (amaranto), siwara (cebada)
Luego de tostar, los kawsay se soplan, se retiran las cáscaras quemadas y se seleccionan.
Kawsay hamkasqakuna/kamchasqakuna kutay (Molienda de granos tostados)
Los granos tostados se muelen finamente en el batán. Si el batán está muy caliente (nischu/nisyu quñi), los granos resbalan sin molerse bien. Los granos ya tostados y almacenados también deben molerse el mismo día de uso.
Kutakuna pituy (Cernido de la molienda)
- Calentar agua (ñukñu) y añadir ceniza fina (inuqu qurata) para suavizar.
- Enfriar un poco el agua.
- Mezclar gradualmente con la harina molida.
- Amasar con sanku hasta cubrir las manos — así el viento seca las palmas (wayra maki haryapunku).
Sanku mikuy (Mazamorra tradicional)
Se cocina la harina con el agua caliente sobrante del ñukñu. Este alimento:
- Se conserva hasta dos días.
- Se recalienta con agua caliente.
- Es portable: se lleva al pastoreo, al trabajo en el campo, en cualquier viaje.
Glosario
- kawsay: alimento, sustento de vida
- hamkay/kamchay: tostar granos en tiesto o callana
- kutay: moler en batán
- pituy: cernir harina
- sanku: masa/mazamorra de harina tostada
- ñukñu: agua tibia/caliente
- inuqu: ceniza
- paru yuraq sara: maíz blanco seco
- wayra maki haryapunku: el viento seca las palmas (señal de que el amasado está listo)
- ayllupa: de la familia
- llaqtapa: de la comunidad
Preguntas que la gente también hace
¿Qué granos se tuestan en la tradición quechua Chanka?
¿Cómo se prepara el sanku mikuy y cuánto tiempo dura?
¿Para qué sirve la ceniza (inuqu) en el proceso de pituy?
¿Qué significa wayra maki haryapunku en el proceso de amasado?
¿Por qué no se puede moler en batán muy caliente?
- • Conocimiento básico de quechua variante Chanka
- • Ver páginas anteriores sobre el calendario andino (Ayamarka killa)
- • Noción de granos andinos: sara, kiwicha, hawas, rihu, siwara
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 1460 caracteres
ayamarka killapi sankukunku; chaytam mususq kawsay waqaychasqawan ruranku. Chaypaqa kaykunatam rurana:
Mama sara, kiwicha, hawas, rihu, siwara hamkay/kamchay; ayllupa, llaqtapa winaq kawsaynintam sumaqta akllaruspa hamkayta/kamchayta qallaykuna;chaypaqmi llapallan kawsaytapas sumaq chayasqata hamkana/ kamchana.Kay mikuypaqa chay paru, yuraq saram allinpuni, puquy puqusqa, mana chimusqa hawas,rihu, kiwicha, siwara ima; chayna kawsaymantam achka kutaqa lluqsin. Hamkasqa/ Kamchasqa kawsaytaqa sumaqtam qaranta tipqaruspa, kañakusqanta qaturuspa wayrarachina, akllaruna ima.
Kawsay hamkasqakuna/ kamchasqakuna kutay; kaypiqa raki raki hamkasqa/ kamchasqa kawsaytam sumaq ñututa kutana; manachayqa manam kutakuyta atinqachu hinallataqmi nischu/ nisyu quñipas kutachkaptinku lamirparikun, chaynallataqmi waqaychasqa hamkapas/kamchapas mana kutakuyta atikunchu; chay hamkasqa/kamchasqa punchawllam kutana.
Kutakuna pituy; chaypaqmi ñukñuta timpuchina hinaspa inuqu qurata miskinanpaq churaykuna; miskinta qaychiykuna hinaspam as niraqta chiriykachina; chay ñukñuwanmi as asllamanta kutakunataqa chapuyta qallarinku; chaytam sankullata chapunanku hinaspa makita pampana, chaywanmi chay wayra maki haryapunku.
Sanku mikuy; kaytaqa chay ñukñu timpusqa puchuwanmi mikuna; chaynallataqmi kay mikunaqa iskay punchaw ima hawkalla waqaychakum, chaytam sumaq quñi yakuwan mikuchwan.Uywata qatispapas, llamkaq rispapas,maymanpas ripukuspapas, sankutaqa apakunkum.
149
Otros libros recomendados

Mi mantita linda. Cuento No. 3 · 2009
MINEDU
8 págs.

El Muqui. Cuento No. 11 · 2009
MINEDU
10 págs.

Nunash, la bella durmiente. Cuento No. 12 · 2009
MINEDU
10 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
