Palabras por campos semánticos del quechua sureño — términos con W e Y (plantas y remedios)
Respuesta rápida
Glosario de 9 términos quechua sureño: willkasqa, wira wira, yana runap/pa chukchan, yanan api, yawar ch'unqa/suqu, yawar sinqapaq, yuraq aqha, yuyay chinkachiypaq, yuyu/nawus yuyu — todos referidos a plantas medicinales y alimentos terapéuticos andinos.
Solución — Página 131
Yachachinapaq simikuna - Urin Qichwa : vocabulario pedagógico quechua sureño · 2021
Lectura
Esta página presenta entradas del vocabulario pedagógico quechua sureño organizadas por campo semántico. Todas las entradas corresponden a plantas medicinales, alimentos terapéuticos y remedios de la tradición andina.
Glosario
- willkasqa: curado por prevención. Los yachaq aplican tratamientos preventivos (willkachikunku) para evitar enfermedades antes de que se manifiesten; si igual se presentan, el paciente se recupera rápidamente.
- wira wira (balsamina, hierba de la vida): planta que no solo cura la tos; sus propiedades brillan en el camino nocturno gracias a su blancura (yuraq kayninwan k'anchan).
- yana runap/pa chukchan (pelo afro de una persona, varón o mujer): se usa junto con ajuste (ahusta) y wayrurutawan al ingresar a la selva (yunka), protegiéndose del chukchu (fiebre) y otras enfermedades.
- yanan api (mazamorra de trigo remojado): mazamorra oscura (yana) preparada con trigo germinado molido; dulce (misk'iyuq), sin sal (mana kachiyuqchu).
- yawar ch'unqa / yawar suqu (chupa sangre, pulmonaria, onagra): planta usada para curar heridas (k'irisqa), inflamaciones (punkisqa) y para hacer que la sangre baje (uray).
- yawar sinqapaq (contra hemorragia nasal): se prepara moliendo la planta ch'iri ch'iri, se filtra en agua y se aplica en la nariz del enfermo para detener el sangrado nasal.
- yuraq aqha / yuraq aqa (chicha blanca): bebida fermentada elaborada a partir de quinua (kinuwa wina), de sabor dulce (misk'iyuq).
- yuyay chinkachiypaq (para la pérdida de memoria): se administra al paciente olvidadizo (mana yuyaq) cinco gotas de sangre de gallina doncella o de oveja; también se mezcla con winucha y kañasucha.
- yuyu / nawus yuyu (mostacilla, nabo): se prepara hawch'ata (en pequeña cantidad) con sangre para consumir como alimento terapéutico (yawarchayuqta mikhunanchik).
Preguntas que la gente también hace
¿Qué significa willkasqa en quechua sureño?
¿Para qué se usa la planta wira wira en la medicina andina?
¿Qué es yawar sinqapaq y cómo se prepara?
¿Cuál es la diferencia entre yawar ch'unqa y yawar suqu?
¿Qué plantas andinas se usan contra la pérdida de memoria?
- • Conocimiento básico del alfabeto quechua sureño
- • Ver páginas anteriores del glosario (letras U, V, W) para contexto del campo semántico
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 2060 caracteres
#业
| willkasqa curado por prevención. | Yachaqkunaqa unquypas manaraq hap'iptinmi/hapiptinmi ñawpaqmantaña ukhunkuta/ |
| wira wira | ukunkuta willkachikunku, chaysi paykunataqa unquyqa mana hap'inchu/hapinchu, hap'ispapas/hapispapas utqayllas kutipun. balsamina, hierba de la vida. Wira wira quraqa manam uhumanta hampikuqllachu, laqha/laqa tutakunapi puriptinchik |
| ñanninchikta yuraq kayninwan k'anchan/kanchan. yana runap/pa chukchan pelo de una persona (varón o mujer) afro. Kay anti llaqtakunamanta yunkakunaman haykunapaqqa~yaykunapaqqa yana runap/ | |
| unquymantapas, huk mana allinkunamantapas amachawanchik. yanan api mazamorra de trigo remojado. | pa chukchantas ahustawan, wayrurutawan apaykachakunapuni, chaysi chukchu |
| Apiqa misk'iyuq/miskiyuq ari, mana kachiyuqchu. yawar ch'unqa/chunqa, yawar suqu | Yanan apitaqa chullusqa trigota kutaspam yana chankakayuqta wayk'unku~yanukunku. chupa sangre, pulmonaria, onagra. |
| ch'unqawansi/chunqawansi laq'akuna/laqakuna. yawar sinqapaq | K'irisqakunapas/kirisqakunapas, punkisqakunapas uraykunanpaqqa yawar contra hemorragia nasal. |
| mat'inman~urkunman k'askachina~laqachina. yuraq aqha/aqa chicha blanca. | Yawar sinqa thanichinapaqqa kanmi hampi. Chaypaqmi ch'iri ch'iri yurata ñut'uchata/ñutuchata kutarquna, chaytataq huk ratapachaman llusirquspa unquqpa |
| yuyay chinkachiypaq para la pérdida de memoria. | Yuraq aqhataqa/aqataqa kinuwa winapumantam misk'iyuqta/miskiyuqta puquchina. |
| winuchatawanpas, kañasuchatawanpas chaqrurispas upyayta atinchik. yuyu, nawus yuyu mostacilla, nabo. mikunanchik. | Yuyay chinkachikuq runapas, mana yuyaqpas pichqa sut'uy/sutuy doncella wallpap/pa yawarnintas upyanan, kaqtaq pichqa sut'uy/sutuy uwiha yawartapas; kay yawarkunataqa Nawusmantaqa hawch'ata/hawchata ruraspam yawarchayuqta mikhunanchik/ |
Parte IⅢ - Quechua sureño
129
Otros libros recomendados

Yatichaña aru pirwa = Vocabulario pedagógico aimara · 2021
MINEDU
164 págs.

Ñantsipe Ayoyetajeri Ashaninka = Vocabulario pedagógico Ashaninka · 2021
MINEDU
164 págs.

Yachakuqkunapa Simi Qullqa. Ayakuchu Chanka Qichwa simipi · 2014
MINEDU
264 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
