Waña mara — Consonantes oclusivas bilabiales en aimara (sección 2.4.1)
Respuesta rápida
Simple (p): pata, pisi, putu | Aspirada (ph): phara, phiri, phuti | Glotalizada (p'): p'axra, p'iya, p'ujsa
Solución — Página 42
Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021
Lectura
Waña mara (Año seco)
Jani jallu puripana, qullu patanxa uraqixa q'ala pharawa. P'axra chiqanakana yamasa juk'ampi pharsutarakiwa. Jichha maraxa pisi marǎniwa. K'ispinatakisa phiritakisa thuxthutakisa jiwraxa pisikiniwa. P'ujsa ch'uqisa phutiñatakisa pisikiniwa. Ukhama ch'uqipisitapatha, jichha maraxa janiwa waja putusa putuchaskaniti. Ukathwa, jichhaxa, chuymajaxa wali p'iyaxa.
Traducción aproximada: Cuando no llueve, la ladera del cerro está completamente seca. En los lugares pedregosos se seca aún más. Este año es un año escaso. Para trillar la quinua y desgranar también el grano es escaso. Para vaporear el maíz harinoso también es escaso. Así, sin maíz, este año no habrá suficiente para llenar la olla. Por eso, ahora, el estómago tiene mucha hambre.
Contenido 1
Regla 2.4.1 — Consonantes oclusivas bilabiales
El aimara escrito distingue tres formas de la consonante bilabial oclusiva según su modo de articulación:
| Tipo | Grafema | Ejemplo | Significado |
|---|---|---|---|
| Simple | p | pata | andén |
| Simple | p | pisi | poco |
| Simple | p | putu | horno |
| Glotalizada | p' | p'axra | peña |
| Glotalizada | p' | p'iya | hueco |
| Glotalizada | p' | p'ujsa | harinoso |
| Aspirada | ph | phara | seco |
| Aspirada | ph | phiri | de quinua |
| Aspirada | ph | phuti | a vapor |
Diferencias fonéticas:
- p (simple): oclusiva bilabial sorda, igual que en español.
- ph (aspirada): se articula con un soplo de aire audible tras la oclusión; no existe en español.
- p' (glotalizada/eyectiva): se produce con cierre glotal simultáneo, creando un sonido explosivo tenso; no existe en español.
Oración de ejemplo: Qullu pataru sarapxañäni ch'uñu phutimpi p'ujsa qhatimpi ququni. (Subiremos al cerro cargando chuño, phuti y harina para moler.)
Nota del margen: «Jichhaxa ch'amjamäkixa uka phusiri, ukhamaraki, phalliri sallachika chimpuni arunaka ullapxañani.» — Ahora practiquemos esos sonidos aspirados, también las palabras con fricativas y aspiradas combinadas.
Glosario
- pata: andén (terraza agrícola)
- pisi: poco, escaso
- putu: horno
- p'axra: peña, roca
- p'iya: hueco, cavidad
- p'ujsa: harinoso
- phara: seco
- phiri: de quinua / relativo a la quinua
- phuti: a vapor, cocido al vapor
- waña mara: año seco / año de sequía
- jani jallu: sin lluvia
- pisikiniwa: es escaso
- chuymajaxa: el estómago / las entrañas
Figuras de la página (3)



Preguntas que la gente también hace
¿Cuál es la diferencia entre p, ph y p' en aimara?
¿Cómo se pronuncia una consonante glotalizada en aimara?
¿Qué significa 'waña mara' en aimara?
¿Qué otras consonantes aspiradas existen en el aimara además de ph?
¿Por qué el aimara distingue consonantes simples, aspiradas y glotalizadas?
- • Conocer el alfabeto aimara básico (ver secciones anteriores del manual)
- • Entender el concepto de consonante oclusiva
- • Ver pág. 41: introducción a las consonantes oclusivas en aimara
Otros libros recomendados

Orientaciones para fortalecer el vínculo entre docentes y estudiantes : dirigido al director y al Comité de Gestión del Bienestar · 2025
MINEDU
18 págs.

Ñantsipe Ayoyetajeri Ashaninka = Vocabulario pedagógico Ashaninka · 2021
MINEDU
164 págs.

Nunash, la bella durmiente. Cuento No. 12 · 2009
MINEDU
10 págs.

El zorro enamorado de la Luna. Cuento No. 7 · 2009
MINEDU
8 págs.

Con los ojos abiertos yo escucho. Cuento No. 2 · 2009
MINEDU
8 págs.

El viaje al cielo. Cuento No. 9 · 2009
MINEDU
12 págs.

Primera Colección de Biografías para Niños y Niñas : José María Arguedas · 2015
MINEDU
15 págs.

Guía para el docente “Jakoinra yoyo ati iketian katotabo 2019” : Shipibo - Konibo · 2019
MINEDU
12 págs.
