Saltar al contenido
MisLibrosTexto
Ad

Iwija ch'arki — marcas de tiempo verbales en aimara

📄 ejercicios COMUNICACION 🎓 otro Referencia Perú 🇵🇪 PE 🗣 Español
Página 154
154 de 161
Página 154 de Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021
Anterior Página 154 / 161 Siguiente

Respuesta rápida

  1. Ejercicio 3: Todos los verbos llevan el sufijo -tay(a), presente como -(p)xiritayna o -(k)iritayna, indicando pasado remoto narrativo.
  2. Ejercicio 4: La marca de tiempo es -tay(a) (pasado remoto narrativo). Aparece en todos los verbos del texto como -(p)xiritayna.
📚 exercise COMUNICACION ⭐⭐⭐ Dificultad 3/5 ⏱ 10 min lectura

Solución — Página 154

Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021

1
Ejercicio 1

Lectura

Iwija ch'arki (Texto en aimara — charqui de oveja)

Jaqinakaxa sapa mara t'aqa phaxsina iwijanaka ch'arkitaki kharirapxiritiritayna. Uka pachaxa uywanakaxa suma lik'iritaynawa, ukhamarusa, juyphisa suma qalltxarakiritayna.

Uywa uywiri jaqinakaxa Kurpuskristi phunchawinxa ajllita uwijanakxa uyuruwa atintapxiritayna kharirañataki. Ukatha ch'arki aycha sumäñapataki uywiri Apunakathsa Pachamamathsa aski suma mayt'asipxiritayna.

Ukathsti kapunanakxa chinuñampi puspacha kayutha ñach'antapxiritayna. Kuchillumpiwa, kunkatha takxatawsina, kharirapxiritayna. Jani wilach'arañapataki, alayaru waytawsina, wila suma ch'uwsuyapxiritayna. Ukhamawa, ampara muqucht'asiwsina, k'atakiwa lip'ichipa muqsupxiritayna. Ukathsti taruchata taruchata kharinuqjapxiritayna.

Taruchnuqata aycharusti ñut'u iyata jayumpiwa jach'supxiritayna, jani muchintañapataki. Ukhamawa pachpa lip'ichiparu ikintayapxiritayna. Kimsa urutha, uka ikintata aychxa juyphiruwa, apsusina, juyphsuyapxiritayna. Wañayawsina, imkatxapxiritaynawa. Qhipa tuqiruxa ch'arki jisk'atha jisk'atha manq'asipxiritayna.


Nota marginal del texto: "Aka -tay(a) pacha arullaxa samkjama kunanakathsa yatiyañatakiwa." → El sufijo -tay(a) indica que los hechos ocurrieron hace mucho tiempo (pasado remoto narrativo).

3
Ejercicio 3

Resaltar las marcas de tiempo en los verbos del texto

El sufijo de tiempo presente en todos los verbos del texto es -tay(a), que en las formas verbales aparece como -(p)xiritayna o -(k)iritayna.

Verbos con marca -tay(a) identificados:

Forma verbal en el texto Raíz aproximada Marca de tiempo
kharirapxiritayna kharira- (degollar/matar) -pxiritayna ← -tay(a)
lik'iritaynawa lik'i- (engordarse) -ritayna ← -tay(a)
qalltxarakiritayna qalltxaraki- (crecer/abundar) -ritayna ← -tay(a)
atintapxiritayna atinta- (llevar/reunir) -pxiritayna ← -tay(a)
mayt'asipxiritayna mayt'asi- (pedir permiso) -pxiritayna ← -tay(a)
ñach'antapxiritayna ñach'anta- (atar/sujetar) -pxiritayna ← -tay(a)
ch'uwsuyapxiritayna ch'uwsuya- (lavar la sangre) -pxiritayna ← -tay(a)
muqsupxiritayna muqsu- (amasar/frotar) -pxiritayna ← -tay(a)
kharinuqjapxiritayna kharinuqja- (cortar en trozos) -pxiritayna ← -tay(a)
jach'supxiritayna jach'su- (salar) -pxiritayna ← -tay(a)
ikintayapxiritayna ikintaya- (frotar/aplicar) -pxiritayna ← -tay(a)
juyphsuyapxiritayna juyphsuya- (congelar) -pxiritayna ← -tay(a)
imkatxapxiritaynawa imkatxa- (secar/guardar) -pxiritayna ← -tay(a)
manq'asipxiritayna manq'asi- (comer juntos) -pxiritayna ← -tay(a)

Conclusión: Todos los verbos llevan la marca -tay(a) (manifestada como -iritayna o -pxiritayna), que en aimara indica pasado remoto narrativo — hechos que ocurrieron hace mucho tiempo y que se transmiten como relato tradicional.

4
Ejercicio 4

¿Cuál es la marca de tiempo que se usa a lo largo de todo el texto anterior?

  1. Observar que todos los verbos del texto terminan en -iritayna o -pxiritayna.
  2. Identificar el sufijo común: -tay(a) (pasado remoto narrativo en aimara).
  3. La nota marginal confirma: "Aka -tay(a) pacha arullaxa samkjama kunanakathsa yatiyañatakiwa" (Este sufijo -tay(a) indica que los hechos ocurrieron hace bastante tiempo).
Respuesta

La marca de tiempo usada a lo largo de todo el texto es -tay(a), que indica pasado remoto narrativo (hechos tradicionales ocurridos hace mucho tiempo). En las formas verbales conjugadas aparece como -(p)xiritayna.

¿Te fue útil esta página?

Figuras de la página (1)

Figura 2 de Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021
Figura 2 image

Preguntas que la gente también hace

¿Qué significa el sufijo -tay(a) en el idioma aimara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Cómo se forma el pasado remoto narrativo en aimara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Cuáles son las marcas de tiempo en los verbos aimaras?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Qué es el ch'arki o charqui en la cultura aimara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Cómo identificar sufijos verbales de tiempo en textos aimaras?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
📌 Antes de leer esto
  • Conocimiento básico del sistema de escritura aimara
  • Noción de sufijos verbales en aimara
  • Ver páginas anteriores: introducción a las marcas de tiempo en aimara
Siguiente tema sugerido
pág. 155
Ad

Otros libros recomendados

Ver todos →
Ad

Usamos cookies propias y de terceros para personalizar contenido, mostrar publicidad y analizar el tráfico. Las cookies necesarias siempre están activas.