Saltar al contenido
MisLibrosTexto
Ad

6.10 El tiempo verbal

📄 teoria comunicacion 🎓 otro Referencia Perú 🇵🇪 PE 🗣 Español
Página 151
151 de 161
Página 151 de Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021
Anterior Página 151 / 161 Siguiente

Respuesta rápida

Los tres tiempos verbales del aymara son:

  1. Pasado (nayra pacha): pasado real y pasado mirativo-narrativo (-tayi)
  2. Presente (jichha pacha)
  3. Futuro (qhipa pacha)
📚 theory comunicacion ⭐⭐⭐ Dificultad 3/5 ⏱ 5 min lectura

Solución — Página 151

Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021

Lectura

Ajayu yuqallana sarnaqawipa (El camino del hijo de Ajayu)

Texto en aymara con el sufijo de pasado mirativo-narrativo -tayi resaltado:

Maya uruxa Ajayu yuqallaruwa iwijanaka uñjaniri tatapaxa khitatayna. Jupasti maya jisk'a anumpiwa saratayna. Yuqallaxa anupampiwa quqanaka, panqaranaka taypinaki anatxatayna. Janiwa uywanakatha amtasiwayxataynati. Ukch'äñkamawa maya jisk'a iwijapa maya jach'a ch'iyara anumpi niya manq'antayatayna. Ajayu yuqallaxa, uka uñjasina, uka anuru maya q'urawampiwa, q'ixtayasina, t'ijuyatayna.

Traducción aproximada al español:

Un día el padre del niño Ajayu, que criaba animales, había desaparecido. Él se había ido con un perrito. El niño había estado jugando con el perro entre piedras y matorrales. No había pensado en los animales. De repente, un perro negro grande casi se había lanzado a morder al perrito. Ajayu, al ver eso, tomó una piedra, la lanzó al perro y huyó.

Análisis del sufijo -tayi (pasado mirativo-narrativo):

El sufijo -tayi (escrito también -tayna en sus formas flexionadas) indica que el hablante relata hechos del pasado que no presenció directamente, sino que conoce por referencia o memoria narrativa. Es equivalente al «evidencial indirecto» en otras lenguas.

Ejemplos del texto:

  • khitatayna = había desaparecido (3ª persona, pasado mirativo)
  • saratayna = había ido
  • anatxatayna = había jugado
  • t'ijuyatayna = había huido

Diagrama 1

Los tres tiempos verbales del aymara (aruchirina pachapa)

mindmap
  root(Tiempos verbales\naruchirina pachapa)
    Pasado\nnayra pacha
      Pasado real
      Pasado mirativo-narrativo\n-tayi / -tayna
    Presente\njichha pacha
    Futuro\nqhipa pacha

Glosario

  • nayra pacha: tiempo pasado (lit. «tiempo de antes»)
  • jichha pacha: tiempo presente (lit. «tiempo de ahora»)
  • qhipa pacha: tiempo futuro (lit. «tiempo de después»)
  • aruchirina pachapa: los tiempos verbales
  • -tayi / -tayna: sufijo de pasado mirativo-narrativo (evidencial indirecto)
  • Ajayu: nombre propio; también significa «alma/espíritu» en aymara
  • yuqalla: niño, hijo varón
  • sarnaqawi: camino, recorrido, aventura
¿Te fue útil esta página?

Figuras de la página (1)

Figura 2 de Aymara arutha chiqapa qillqañataki panka = Manual de escritura Aimara · 2021
Figura 2 image

Preguntas que la gente también hace

¿Cuáles son los tiempos verbales en aymara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Qué significa el sufijo -tayi en el idioma aymara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Qué es el pasado mirativo-narrativo en aymara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Cómo se dice 'tiempo pasado' en aymara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
¿Qué diferencia hay entre pasado real y pasado mirativo en aymara?
Consulta la solución completa arriba o explora el libro entero para temas relacionados.
📌 Antes de leer esto
  • Conocer el alfabeto aymara unificado (secciones anteriores del manual)
  • Nociones básicas de morfología verbal (sufijos y raíces)
  • Ver secciones previas del capítulo 6 sobre flexión verbal
Siguiente tema sugerido
pág. 152
Ad

Otros libros recomendados

Ver todos →
Ad

Usamos cookies propias y de terceros para personalizar contenido, mostrar publicidad y analizar el tráfico. Las cookies necesarias siempre están activas.