Lectura
Instrucción: Ahora que ya conocemos las letras del alfabeto aymara, leamos este texto en voz alta.
Chuqi yapuchawi
(El cultivo de la papa)
Párrafo 1 (aymara): Taqi aylluna utjiri jaqinakasti pampanakana, quta lakanakana, qullunakana ch'uqi achuyapxixa.
Traducción al español: Todas las personas de la comunidad que viven en las pampas, orillas del lago y cerros cultivan papa.
Párrafo 2 (aymara): Thayansa juyphinsa chhijchhinsa wakichasisipkakiwa yapu lurañatakixa taqini yanapt'asisa.
Traducción: Con frío, heladas y granizo se preparan para trabajar la tierra, ayudándose mutuamente todos.
Párrafo 3 (aymara): Ch'uqi yapuchañatakixa sumwa uraqxa wakicht'asipxixa. Ukatha sukachasina satantapxarakiwa. Satatathsti, chillktanisina, wali alinuqanixa. Alinuqanipanxa, qurarapxaraki qawapxarakiwa.
Traducción: Para cultivar la papa, preparan bien la tierra. Luego la surcan. Al surcar, la aporcan y crece bien. Cuando crece, la cuidan y también la riegan.
Párrafo 4 (aymara): Qawatathsti, ch'uqixa wali achuqarakixa. Ukhamathwa llamayuña pachaxa purinxarakixa. Uka llamayuwinsti, jach'a ukhamaraki isk'a achunakawa utjixa. Laq'utasa utjarakiwa. Laq'uta ch'uqinakaxa ajllirañawa qhati nayra phayxañataki.
Traducción: Al regarla, la papa crece mucho. Así llega la época de la cosecha. En esa cosecha, hay papas grandes y también pequeñas. También hay chuño. Las papas de chuño deben seleccionarse antes de cocinarlas.
Párrafo 5 (aymara): T'una ch'uqinakathxa ch'uñuraki ch'uñupxi, ukhamaraki, jach'a ch'uqinakathxa tuntsatuntachapxarakiwa.
Traducción: De las papas amargas también se elabora chuño, y de las papas grandes se elabora moraya (chuño blanco).
Glosario
- chuqi: papa (tubérculo andino)
- yapuchawi: cultivo, siembra / acto de cultivar
- aylluna: de la comunidad / del ayllu (unidad social andina)
- pampanakana: en las pampas / llanuras
- quta lakanakana: en las orillas del lago
- qullunakana: en los cerros
- achuyapxixa: cultivan / producen
- thayansa: con frío
- juyphinsa: con helada
- chhijchhinsa: con granizo
- yanapt'asisa: ayudándose mutuamente
- sukachasina: surcando
- satantapxarakiwa: aporcan / apilan tierra
- alinuqanixa: crece bien
- qurarapxaraki: también cuidan
- qawapxarakiwa: también riegan
- llamayuña: época de cosecha
- laq'uta: chuño (papa deshidratada por frío)
- ajllirañawa: deben seleccionar
- t'una ch'uqi: papa amarga
- ch'uñupxi: hacen chuño
- tuntsa: moraya (chuño blanco)









