El origen de la muñeca Lele
Respuesta rápida
La muñeca Lele surgió de la creatividad indígena por necesidad económica. Fue nombrada en otomí Hñöhno y se convirtió en un símbolo de resiliencia.
Solución — Página 19
Colección Ximhai. Múltiples lenguajes. Libro de Educación Secundaria Grado 1° Ciclo Escolar 2025 - 2026
El origen de la muñeca Lele
Respuesta orientativa: La muñeca Lele nació de la creatividad de las mujeres indígenas de Santiago Mexquititlán, quienes, ante la falta de recursos económicos para comprar juguetes, elaboraron una muñeca de trapo. Le le fue nombrado en la lengua otomí Hñöhno, que significa 'bebé', y se convirtió en un objeto de juego para las niñas de esa época.
Debido a las condiciones sociales y económicas de los años 30 y 40, muchas mujeres emigraron a la Ciudad de México buscando sustento. Mientras los hombres trabajaban, las mujeres mendigaban para sobrevivir, lo que motivó a un grupo de personas a proponerles elaborar manualidades para vender, ayudándoles a mejorar su situación.
Traducción en Otomi Hnohno:
Ar 'rogi ar donxu Lele
Ya ma'met'o'bu, nu jar hnihni Santiago Mexqutitlán di ge jar ndo hnihni Santumarya, Maxei, ya behña hnōhno hinti mi pets'i ar bojo pa nda dambi 'nar'neni ya tsi nxutsi, hange mi ja ya xuru'bitu ne mi honi honda jap'i pa nda metsi'nar'ñeni ya nxutsi, mi'yot'e'nar donxu'bitu ne mi hnutwi ar Lele. Nu ya t'ulo nxutsi m'et'obu mi thetsi, mi mutsi ne mi hoti, mi embi mi ge ya lele.
Ngetho ya Hñöhnö m'hyoya, nu ar ngatsi ya jeya hnuu'rato ne ar ndui ya jeya yoho nate, ya jai eno ge, nu ya behna hnǒhnǒ, mi boni bi ma ya 'beti nu Monda ne m'ndi, mi deni ya ndo pa nda hyoni te nda tsi; mente yá ndo mi pongar ar'befi yá'behna mi mux'ya bötsi mi poni'ne mi'nodi,mi xiku ya'ye, mi adi ar böjǒ.
Mi ne'pu'nar pa, ra ya mboho, bi zohni pa nda uti da hoki temu nda hoki, ne nda ma ne ja nda bomp'u te nda tsi,nda maxu yá ndo ne ya hindu nda n'odi pa hintu nda zani ne hintu nda utsa.
Preguntas que la gente también hace
¿Qué significa la palabra 'Lele' en otomí Hñöhno?
¿Cómo influyeron las condiciones económicas en la creación de Lele?
¿Qué contexto histórico se menciona sobre las mujeres en los años 30 y 40?
- • comprensión lectora de textos narrativos
- • conocimiento básico de etnicidad
📝 Transcripción de la página (texto seleccionable) 2422 caracteres
El origen de la muñeca Lele
Wendy Citlalli Bahena López Evelia Pérez Dominguez
Hace mucho tiempo, en la comunidad de Santiago Mexquititlán en el municipio de Amealco de Bonfil,Querétaro, las mujeres indigenas no contaban con el recurso económico suficiente para comprarles un juguete a sus hijas. Por ello, con la ropa que en la familia se dejaba de usar y su creatividad, buscaron la manera de elaborarles algunos, dando origen a una muñeca de trapo a la cual, por el propio lenguaje étnico la nombraron Lele —que en la lengua indigena otomí Hñöhno significa bebé—,a partir de ese momento, las ninas de aquella épocajugaban a arrullarlas.
Debido a las condiciones precarias de los años 30 y principios de los años 40,los habitantes cuentan que las mujeres de Santiago Mexquititlán emigraron junto con sus esposos a la Ciudad de México y a otras ciudades de la República Mexicana en busca de sustento y una mejor vida.Mientras los hombres se dedicaban a trabajar, las mujeres salian a las calles a pedir limosna junto con sus hijos.
En un dia común —y en una de esas ocasiones en que algo extraordinario pasa— un grupo de personas se acercó a algunas de estas mujeres para proponerles una idea e instruirlas acerca de la elaboración de diversas manualidades para que las pudieran vender. Todo ello, con el objetivo de que salieran adelante,y así apoyaran a su familia para no seguir mendigando en las calles;evitando, también, ser discriminadas.
Ar 'rogi ar donxu Lele
Texto en otomi Hnohno
Ya ma'met'o'bu, nu jar hnihni Santiago Mexqutitlán di ge jar ndo hnihni Santumarya, Maxei, ya behña hnōhno hinti mi pets'i ar bojo pa nda dambi 'nar'neni ya tsi nxutsi, hange mi ja ya xuru'bitu ne mi honi honda jap'i pa nda metsi'nar'ñeni ya nxutsi, mi'yot'e'nar donxu'bitu ne mi hnutwi ar Lele. Nu ya t'ulo nxutsi m'et'obu mi thetsi, mi mutsi ne mi hoti, mi embi mi ge ya lele.
Ngetho ya Hñöhnö m'hyoya, nu ar ngatsi ya jeya hnuu'rato ne ar ndui ya jeya yoho nate, ya jai eno ge, nu ya behna hnǒhnǒ, mi boni bi ma ya 'beti nu Monda ne m'ndi, mi deni ya ndo pa nda hyoni te nda tsi; mente yá ndo mi pongar ar'befi yá'behna mi mux'ya bötsi mi poni'ne mi'nodi,mi xiku ya'ye, mi adi ar böjǒ.
Mi ne'pu'nar pa, ra ya mboho, bi zohni pa nda uti da hoki temu nda hoki, ne nda ma ne ja nda bomp'u te nda tsi,nda maxu yá ndo ne ya hindu nda n'odi pa hintu nda zani ne hintu nda utsa.
18

Otros libros recomendados

Múltiples lenguajes. Libro de Educación Primaria Grado 1° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
259 págs.

Múltiples lenguajes. Libro de Educación Primaria Grado 2° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
259 págs.

Múltiples lenguajes. Libro de Educación Primaria Grado 4° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
259 págs.

Múltiples lenguajes. Libro de Educación Preescolar Grado 2° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Múltiples lenguajes. Libro de Educación Preescolar Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Múltiples lenguajes. Libro de Educación Preescolar Grado 1° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Colección Nanahuatzin. Múltiples lenguajes. Libro de Educación Secundaria Grado 3° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.

Colección Sk´asolil. Múltiples lenguajes. Libro de Educación Secundaria Grado 2° Ciclo Escolar 2025 - 2026
SEP/CONALITEG
163 págs.
